Slaapapneu

Inleiding

Slaapapneu is het optreden van ademstilstanden in de slaap. Vrijwel iedereen heeft wel eens slaapapneus. Er is pas sprake van een slaapstoornis als de ademhaling ‘s nachts meer dan vijf keer per uur minimaal tien seconden stopt. Dit wordt het slaapapneusyndroom genoemd.

Twee varianten

Er bestaan van dit syndroom twee varianten; het centrale slaapapneusyndroom (CSAS) en het obstructieve slaapapneusyndroom (OSAS). Deze kunnen ook gemengd voorkomen. Bij het CSAS ligt de oorzaak in het ademhalingscentrum in de hersenen. Er worden dan te weinig signalen doorgegeven naar de longen en luchtwegen, waardoor er geen ademhaling is. CSAS kan bijvoorbeeld optreden bij aandoeningen als hartfalen of een beroerte. Bij OSAS stopt de ademhaling door een afsluiting van de bovenste luchtwegen. OSAS is een van de meest voorkomende oorzaken van slecht slapen. CSAS komt veel minder vaak voor dan OSAS en is moeilijker vast te stellen. Deze tekst beperkt zich tot een beschrijving van OSAS.

Oorzaken

Een belemmering van de ademweg staat centraal bij het slaapapneusyndroom. Als deze gedeeltelijk is afgesloten, leidt dit tot snurken. Bij een volledige blokkade is ademhalen even helemaal niet mogelijk en treedt een ademstilstand (apneu) op.
De meest voorkomende oorzaak van OSAS is overgewicht. Tijdens de slaap zijn de spieren van de mond en keel ontspannen. Door de luchtstroom die ontstaat bij het inademen, kunnen overtollig weefsel en vetafzettingen in de keel en/of een dikke tong de luchtpijp blokkeren. Andere oorzaken van OSAS zijn een korte onderkaak, een nauwe luchtweg of keelholte, andere afwijkingen in het keel-, neus- en oorgebied en bepaalde longafwijkingen. Erfelijkheid lijkt een rol te spelen bij het ontstaan van OSAS. De kans op OSAS is verhoogd in geval van roken en gebruik van alcohol, kalmerings- of slaapmiddelen. OSAS komt vaker voor op de middelbare leeftijd, vooral bij mannen. Ook kinderen kunnen OSAS krijgen, meestal door vergrote keel- of neusamandelen.

Verschijnselen

De verschijnselen van OSAS zijn heftig snurken, herhaaldelijke onderbrekingen van de ademhaling die enkele seconden tot een minuut kunnen duren en forse bewegingsonrust ‘s nachts. Overdag kan men onder meer last hebben van overmatige slaperigheid en moeheid, ongewild in slaap vallen, hoofdpijn en een verminderd concentratievermogen.
Mensen met OSAS worden niet uitgerust wakker omdat ze gedurende de nacht steeds even ontwaken als hun ademhaling stopt. Door deze onderbreking daalt namelijk het zuurstofgehalte in het bloed. Dit is een signaal voor de hersenen om de slaap even te onderbreken, zodat de ademhaling weer op gang komt. Iemand met OSAS schrikt daardoor regelmatig plotseling wakker, vaak met een schok, haalt vervolgens diep adem en valt weer in slaap. Omdat deze momenten echter maar kort duren, weet diegene hier de volgende ochtend vaak niets meer van. Het is dan ook de partner die het vaak het eerst ontdekt.

Bijkomende klachten

Omdat iemand met OSAS vaak wakker wordt voordat hij de diepe slaapfase bereikt, wordt de slaap sterk verstoord met een slechte slaapkwaliteit en slaaptekort tot gevolg. De klachten die hierdoor ontstaan, worden vaak wel opgemerkt en zijn aanwijzingen voor het bestaan van een OSAS. De verstoorde nachtrust leidt namelijk tot extreme vermoeidheid en slaperigheid overdag. Iemand valt hierdoor vaak in slaap op rustige momenten, zoals tijdens tv kijken, autorijden of bij een vergadering. Middagdutjes zijn vaak nodig om de avond door te kunnen komen. Sporten en andere activiteiten schieten er door de moeheid meestal bij in.
Daarnaast kunnen gebrek aan belangstelling voor dagelijkse bezigheden, stemmingswisselingen, vergeetachtigheid, prikkelbaarheid, concentratieproblemen en gedragsveranderingen optreden. Klachten als hoofdpijn, epileptische aanvallen en spier- en zenuwzwakte kunnen ook op slaapapneu wijzen. Bij kinderen met slaapapneu kunnen groei- en ontwikkelingsproblemen en gedrags- en leermoeilijkheden optreden.
Op de langere termijn kan OSAS hypertensie, een verhoogd risico op hart- en vaataandoeningen, schildklierstoornissen en een verhoogde insulinebehoefte veroorzaken. Door het vele snurken en de onrustige slaap is het slaapapneusyndroom daarnaast vaak ook vervelend voor de partner.

Diagnose

Een vermoeden van OSAS kan ontstaan op basis van het verhaal van de patiënt en eventueel diens partner, een uitgebreid lichamelijk onderzoek, een slaapdagboek en bepaalde vragenlijsten die bijvoorbeeld informeren naar de mate van slaperigheid overdag. De diagnose kan echter alleen bevestigd worden via een uitgebreid slaaponderzoek . Gezien de complexiteit van het syndroom wordt de diagnose bij voorkeur gesteld in een multidisciplinair team in een speciaal hiertoe uitgerust slaapcentrum.

Behandeling

Voorafgaand aan de daadwerkelijke behandeling wordt de bovenste luchtweg vanaf de neusingang tot aan de stembanden bekeken om het precieze niveau van de blokkade vast te stellen. Dit gebeurt met behulp van een kleine, flexibele camera bij een kunstmatig in slaap gebrachte patiënt. Tijdens dit onderzoek wordt ook bekeken of het naar voren trekken van de onderkaak een positief effect heeft op de blokkade. Hiermee kan worden bepaald of de patiënt in aanmerking komt voor een zogenaamd mandibulair repositie-apparaat.
De eerste stap in de behandeling bestaat uit adviezen. Denk aan zorgen voor veel lichaamsbeweging, afvallen, niet roken, ’s avonds geen alcohol te drinken en stoppen met geneesmiddelen die suf of slaperig maken. Bij slapen op de rug worden het snurken en de slaapapneu vaak erger. Het kan daarom helpen een zakje op de rugzijde van de pyjama te naaien waarin u tijdens het slapen een tennisbal kunt doen om te voorkomen dat u op uw rug gaat liggen.
Als deze adviezen niet helpen, kan een mandibulair repositie-apparaat (MRA) worden overwogen, mits het gebit van de patiënt dit toelaat. Een MRA is een soort beugel die de tong en kaak op hun plaats houdt tijdens de slaap, zodat de luchtweg niet of nauwelijks meer geblokkeerd wordt.

Als een MRA niet helpt of in geval van ernstige OSAS kan worden gekozen voor een operatie die de luchtweg verbetert. Welke operatie dan precies wordt uitgevoerd, is onder meer afhankelijk van het niveau van de blokkade.
De behandeling kan ook bestaan uit continuous positieve airway pressure (CPAP), letterlijk vertaald ‘continue positieve ademdrukverhoging’. Hierbij wordt tijdens de slaap door een apparaat via een neusmasker lucht met een hogere druk dan de lucht om ons heen in de luchtweg geblazen. De ademdruk verhoogt hierdoor en zo wordt de luchtweg opengehouden zodat zelfstandig en zonder onderbrekingen kan worden geademd. CPAP is geen genezing van OSAS, maar een behandeling die soms levenslang noodzakelijk kan zijn.

Meer informatie

Informatie van het Nederlandse Huisartsen Genootschap
http://nhg.artsennet.nl/kenniscentrum/k_voorlichting/NHGZiektebeschrijvingen/NHGZiektebeschrijving/Z153.htm

Informatie van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie
www.neurologie.nl/uploads/140/486/Slaapstoornissen.pdf

Informatie van Nederlandse Vereniging voor Keel-Neus-Oorheelkunde en Heelkunde van het Hoofd-Halsgebied www.kno.nl/publiek/voorlichting/snurken#apneu

Informatie van de Nederlandse Vereniging voor Slaapapneupatiënten
www.apneuvereniging.nl/

Algemene informatie over het slaapapneusyndroom
http://nl.wikipedia.org/wiki/Slaapapneu

Informatie over slaapapneu (Engels)
www.ninds.nih.gov/disorders/sleep_apnea/sleep_apnea.htm

Abad, V.C. and Guilleminault, C. (2004), Neurological perspective on obstructive and nonobstructive sleep apnoea, Semin Neurol, vol. 24, no. 3, Sep, pp. 261-9. (Engels)

McDonald, J.P. (2003), A review of surgical treatment for obstructive sleep apnoea/hypopnoea syndrome, Surgeon, vol. 1, no. 5, Oct, pp. 259-64. (Engels)