Leerstoornissen

Inleiding

Mensen met een leerstoornis hebben moeite om wat ze horen en zien te interpreteren of om gegevens uit verschillende delen van de hersenen met elkaar te verbinden. Leerstoornissen kunnen op verschillende manieren tot uiting komen. Zo kan iemand problemen hebben met gesproken of geschreven taal, met zijn of haar coördinatievermogen, zelfbeheersing of concentratie. Een kind kan bijvoorbeeld moeite hebben met lezen en schrijven, en daardoor een leerachterstand oplopen op school. Leerstoornissen kunnen blijvend zijn en daardoor een grote stempel drukken op iemands leven, bijvoorbeeld op school of op het werk. Maar ook dagelijkse handelingen, het gezinsleven en soms zelfs het contact met vrienden en de vrijetijdsbesteding kunnen eronder lijden. Sommige mensen hebben een aantal overlappende leerstoornissen, terwijl andere één geïsoleerd leerprobleem hebben, dat weinig gevolgen heeft voor de rest van hun leven.

Verschillende typen leerstoornissen

In grote lijnen zijn er drie typen leerstoornissen:

• Stoornissen in de spraak- en taalontwikkeling. Dit zijn vaak de eerste tekenen dat er sprake is van een leerstoornis. Iemand heeft moeite om goed te articuleren, om te communiceren via gesproken taal of om te begrijpen wat andere mensen zeggen. Het is heel normaal als peuters tijdens hun taalverwerving woorden verkeerd zeggen of grammaticale fouten maken. Maar als dat zo blijft, is er reden tot zorg.

• Leerproblemen. Een leerling met leerproblemen blijft met lezen, schrijven en rekenen achter op zijn klasgenoten. De leerling heeft meestal problemen op meer dan één gebied, omdat veel aspecten van het spreken, luisteren, lezen, schrijven en rekenen elkaar overlappen.

• Bepaalde coördinatiestoornissen en leerproblemen die niet in de vorige twee categorieën vallen. Hierbij moet gedacht worden aan kinderen die bijvoorbeeld laat zijn met de taalverwerving, minder snel toe zijn aan leren dan andere kinderen of bij wie de motoriek zich traag ontwikkelt. Het gaat dus om factoren die leerproblemen kunnen veroorzaken, maar die niet voldoen aan de criteria van een bepaalde leerstoornis. In deze categorie vallen ook coördinatiestoornissen, waardoor iemand bijvoorbeeld onleesbaar schrijft, maar ook bepaalde spellings- en geheugenstoornissen. Sommige mensen hebben last van aandachtsstoornissen. Dat houdt in dat iemand zich slecht kan concentreren, snel afgeleid is en soms zelfs hyperactief is.

Oorzaak

De precieze oorzaken van leerstoornissen zijn niet bekend. Maar er zijn een aantal aanwijzingen. Uit onderzoek is gebleken dat de meeste leerproblemen niet veroorzaakt worden door beschadiging van een bepaald gedeelte van de hersenen. Waarschijnlijk zijn de problemen het gevolg van het niet goed kunnen combineren van gegevens uit verschillende delen van de hersenen. Op dit moment is de gangbare theorie dat een leerstoornis veroorzaakt wordt door hele lichte storingen in de hersenstructuur en hersenfuncties. Veel wetenschappers denken dat het probleem al voor de geboorte ontstaat. Dat is meestal het gevolg van een verstoring in de embryonale ontwikkeling. De ontwikkeling van de hersenen, een orgaan dat uit miljarden gespecialiseerde cellen bestaat, is een uiterst complex proces. Tijdens dat proces kan er iets misgaan dat gevolgen heeft voor de vorming van de zenuwcellen of de verbinding daartussen. Tijdens de zwangerschap kan dit ontwikkelingsproces gemakkelijk verstoord worden. Erfelijke factoren, roken, het gebruik van alcohol en drugs, complicaties tijdens de zwangerschap of bij de bevalling, of de aanwezigheid van giftige stoffen in de omgeving van het kind, kunnen allemaal nadelige gevolgen hebben voor de ontwikkeling van de hersenen.

Diagnose

Zodra de baby is geboren, kijken de ouders vol verwachting uit naar de eerste glimlach, het eerste stapje, het eerste woordje, en ga zo maar door. Ook de artsen op het consultatiebureau houden bij of deze 'mijlpalen in de ontwikkeling' worden bereikt. Ze zijn daarbij alert op eventuele eerste tekenen van neurologische problemen, zoals problemen met de coördinatie. De ouders signaleren vaak als eerste dat een kind een bepaalde 'mijlpaal' niet bereikt. De leraar is vaak degene die aan de bel trekt als een kind blijvende problemen heeft met lezen, schrijven en rekenen. Maar leerproblemen kunnen ook lange tijd verborgen blijven. Dat is bijvoorbeeld het geval als een kind zich heel stil en onopvallend gedraagt, of als het kind hoogbegaafd is en daardoor toch nog redelijk kan meekomen ondanks zijn leerproblemen. Als een kind hyperactief is, valt dat wel direct op, vanwege zijn impulsieve gedrag en extreme beweeglijkheid. Psychologen kunnen een aantal standaardtests uitvoeren om vast te stellen of een kind een leerstoornis heeft. Daarbij wordt het niveau van het kind vergeleken met de gemiddelde ontwikkeling van een kind van die leeftijd en met die intelligentie.
Een belangrijke taak is om onderscheid te maken tussen zwakke intelligentie en de leerstoornissen. Algemeen geldt dat de intelligentie ten minste gemiddeld dient te zijn, wil men van een leerstoornis spreken. Hier zit het verschil tussen onbekwaamheid en onvermogen. Kinderen met een leerstoornis hebben in principe wel het vermogen maar het kan niet tot uiting komen zonder extra ondersteuning.

Passend onderwijs

Er zijn scholen met speciale onderwijsprogramma's voor kinderen met leerproblemen. Dit houdt in dat er een aparte klas is voor deze kinderen of dat ze aanvullend onderwijs krijgen. Als een kind ernstige leerproblemen heeft, kan het op een bijzondere school worden geplaatst. Ouders die hulp willen van mensen buiten school, kunnen naar een orthopedagoog of een ontwikkelingspsycholoog gaan. Zo'n deskundige maakt een overzicht van de sterke en zwakke punten van het kind en stelt dan een persoonlijk programma op, waarin staat aan welke vaardigheden extra aandacht moet worden besteed. Er wordt momenteel ook onderzoek gedaan naar de ontwikkeling van onconventionele leermethoden. Daarbij worden kunstmatige leeromstandigheden geschapen, waarmee informatie op een heel nieuwe manier aan de hersenen wordt aangeboden, bijvoorbeeld door computersimulatie, in Nederland de hart-hersenen-methode genoemd.

Geneesmiddelen

Er zijn medicijnen beschikbaar voor bepaalde soorten leerstoornissen, zoals aandachtsproblemen.

Het gezin

Een kind met een leerstoornis vormt vaak een zware emotionele belasting voor het gezin. De ouders maken een reeks emoties door, zoals ontkenning, schuldgevoel, frustratie, woede en wanhoop. De andere kinderen in het gezin kunnen zich aan hun broer of zus ergeren of zich voor hem of haar schamen. Vaak zijn ze ook jaloers, omdat hun zus of broer zoveel aandacht krijgt. Gezinstherapie kan in zo'n geval heel nuttig zijn. Zowel de opgroeiende kinderen als de volwassenen in het gezin gaan daardoor positiever tegen het gezin aankijken. Sommige gezinnen sluiten zich aan bij een contactgroep voor gezinnen met dezelfde problemen en hebben daar veel baat bij. Er zijn ook veel zelfhulpboeken verkrijgbaar, waarin nuttige adressen vermeld staan van contactgroepen en centra voor ondersteuning en begeleiding.
Elk kind heeft bevestiging en liefde nodig als hij opgroeit. Ouders van kinderen met leerstoornissen moeten meer moeite doen om hun kind zelfvertrouwen te geven en sociale vaardigheden bij te brengen.

Een adres voor hulpverlening en advies:
Stichting Balans, Vereniging voor leer-, ontwikkeling en gedragsstoornissen
www.balansdigitaal.nl, (030) 225 50 50, Informatietelefoon: (0900) 202 00 65.

Meer informatie