Ziekte van Lyme

Inleiding

Bent u ook wel eens gebeten door een teek? Hoe kan ik de ziekte van Lyme voorkomen? Een typische huiduitslag na een tekenbeet gehad of vraagt u zich af of elke teek de ziekte van Lyme bij zich draagt? De antwoorden op deze vragen kunt u lezen in deze tekst.

De ziekte van Lyme wordt veroorzaakt door de bacterie Borrelia burgdorferi. Deze bacterie wordt op de mens overgebracht via een tekenbeet. Een teek is een bruinzwart insect dat lijkt op een spin en één tot drie millimeter groot is. Teken leven in struiken, bossen, weilanden en in de duinen. Teken kunnen ziekteverwekkers bij zich dragen en op die manier kan er een besmetting plaatsvinden die de ziekte van Lyme of Borreliose kan veroorzaken. Een specifiek kenmerk bij de ziekte van Lyme is de rode ronde plek op de plaats van de beet die langzaam steeds groter wordt. In een later stadium kunnen er afwijkingen in het zenuwstelsel, het hart en/of de gewrichten ontstaan. De laatste jaren neemt zowel het aantal teken als het aantal gevallen van de ziekte van Lyme toe in Nederland. In 2009 gingen 90.000 mensen met een tekenbeet naar de huisarts en werd bij zo’n 22.000 mensen de eerste fase van de ziekte van Lyme vastgesteld.

Oorzaak

Teken komen over de gehele wereld voor, vooral in bossen of dicht struikgewas. Lang niet alle teken dragen echter de Borrelia-bacterie bij zich. In Nederland is één op de vijf teken besmet met het Borrelia-bacterie. Tekenbeten komen vooral voor in de zomer omdat er in die periode meer teken in de bomen en struiken zitten, de teken meer actief zijn en mensen er meer mee in aanraking komen doordat ze vaker buiten zijn. De bacterie kan niet van dier op mens worden overgebracht. Om besmet te raken moet u ten eerste gebeten worden door een teek en ten tweede moet die teek besmet zijn met het Borrelia-bacterie. De bacterie kan pas worden overgedragen als de teek langer dan 24 uur op uw lichaam vastzit.

Iedereen kan de ziekte van Lyme krijgen zonder een tekenbeet te hebben opgemerkt. Wanneer u de ziekte van Lyme heeft gehad, kunt u opnieuw besmet raken door een tekenbeet. U bent dus niet immuun voor de ziekte.

Verschijnselen

De verschijnselen van de ziekte van Lyme ontwikkelen zich langzaam en niet bij iedereen op dezelfde manier. Het is ook mogelijk om besmet te worden met de Borrelia-bacterie zonder dat verschijnselen optreden. Er kunnen vaak drie stadia worden onderscheiden.

• De eerste fase ontstaat binnen 3 dagen tot 3 maanden, na een beet door een besmette teek. In deze fase kan de huid rondom de tekenbeet rood of blauwrood worden, waarna deze rode vlek eerst steeds groter en in het midden lichter van kleur wordt en vervolgens na enige tijd vanzelf verdwijnt. Deze kenmerkende huiduitslag heet erythema migrans (EM) en is specifiek voor de ziekte van Lyme, maar treedt niet altijd op. Daarnaast kunnen in de eerste fase griepachtige verschijnselen, zoals koorts, hoofdpijn, spier- of gewrichtspijn en vermoeidheid, optreden.
• De tweede fase van de ziekte van Lyme begint enkele weken tot maanden na de tekenbeet en wordt gekenmerkt door verschijnselen als heftige pijn, krachtsverlies of een doof of tintelend gevoel in een arm, been of op de romp. Tevens kan een hersenvliesontsteking optreden. Daarnaast kunnen in dit stadium gezwollen en pijnlijke gewrichten, dubbelzien, een oogontsteking en hartkloppingen voorkomen.
• De derde fase, ofwel de chronische Lyme, begint maanden tot jaren na de tekenbeet en kan gepaard gaan met huidontstekingen of -verkleuringen van de armen of benen en pijnlijke of ontstoken gewrichten. Ook kunnen verschijnselen optreden als ernstige vermoeidheid, koortsaanvallen, hoofdpijn en overmatig zweten. Ook kan een chronische hersenontsteking ontstaan. Dit komt waarschijnlijk niet zo vaak voor. Een hersenontsteking kan gepaard gaan met loopstoornissen, verlammingsverschijnselen, geheugen- en concentratieproblemen en een gestoorde blaasfunctie.

Diagnose

De typische huiduitslag (EM) rond de plek van de beet is kenmerkend voor de ziekte van Lyme, maar treedt niet bij iedereen op. Door middel van bloedonderzoek of een lumbaal punctie (ruggenprik) kunnen eventuele antistoffen (stoffen die het lichaam aanmaakt om zich tegen de infectie te beschermen) worden aangetroffen. De resultaten van de onderzoeken moeten in combinatie met de ziektegeschiedenis en de verschijnselen beoordeeld worden om een goede diagnose te stellen. Bloedonderzoek is niet altijd zinvol. Het lichaam heeft in bepaalde fases nog onvoldoende antistoffen aanmaakt om in het bloed aan te kunnen tonen. Een negatieve test op antistoffen zegt in dat stadium dus onvoldoende.

Behandeling

De ziekte van Lyme is een bacteriële infectie en wordt daarom bestreden met een langere kuur met antibiotica. Bij erythema migrans is het van belang dat er snel met de behandeling wordt begonnen, omdat het daar goed op reageert en er dan kan worden voorkomen dat de ziekte van Lyme tot complicaties leidt.
Bij verder gevorderde, ernstige of chronische vorm worden antibiotica vaak via een infuus gegeven.

Complicaties

Erythema migrans kan leiden tot aantasting van de zenuwen, de hersenen, het hart en de gewrichten. Zwangere vrouwen kunnen de besmetting overbrengen op de ongeboren vrucht.

Vaccinatie

In sommige landen is een vaccin tegen de ziekte van Lyme beschikbaar. De werkzaamheid van dit vaccin is in Europa echter twijfelachtig en het is in Nederland niet beschikbaar. Tegen andere door teken veroorzaakte ziekten bestaan geen vaccins. Bescherming tegen door teken overgebrachte ziekten moet daarom op andere manieren worden verkregen.

Teken verwijderen

Bij het aantreffen van een teek op het lichaam is het belangrijk deze onmiddellijk, en in ieder geval binnen 24 uur, te verwijderen. Controleer daarna het hele lichaam bij goed licht, want als één teek wordt gevonden, is de kans groot dat er meer zijn. Gebruik geen alcohol, jodium, wasbenzine, olie of andere middelen vóór het verwijderen van de teek omdat dan de kans bestaat dat de teek van schrik de maaginhoud leegt met een verhoogde kans op infectie. Verwijder de gehele teek met behulp van een klein tangetje of speciaal tekenpincet. Pak de teek zo dicht mogelijk bij de huid vast en trek de teek recht naar buiten totdat deze los komt. Het is niet erg als het voorste deel van de teek in de huid achterblijft omdat dit er vanzelf uitkomt.

Zorg er bij het verwijderen van de teek voor dat het lijfje niet wordt samengeknepen omdat hierdoor de maaginhoud, die de ziekteverwekker bevat, in de beet terecht kan komen waardoor het risico op infectie toeneemt. Maak na het verwijderen van de teek het gebied rond de beet schoon en desinfecteer het wondje met jodium, alcohol of een ontsmettende zalf. Was de handen grondig met water en zeep. Noteer tenslotte de datum van de tekenbeet in de agenda. Houd tot drie maanden na de tekenbeet de huid rond de beet in de gaten.

Voorzorgsmaatregelen

Tekenbeten zijn te voorkomen door:
• bij wandelen in het bos of door hoog gras altijd op gebaande paden te lopen en gras of struikgewas tot anderhalve meter boven de grond te vermijden.
• het hemd of T-shirt in de broek te stoppen, de broekspijpen in de sokken of laarzen en draag een pet.
• extra op te letten wanneer u werkt met of in de buurt van dieren. Op kadavers kunnen veel teken zitten.
• alle onbedekte lichaamsdelen in te smeren met een insectenwerend middel dat DEET bevat.
• sokken, schoenen en broek in te spuiten met insectenwerend middel dat DEET bevat.
• uw lichaam iedere dag na het werken in het groen te controleren op teken. Teken komen vooral voor in huidplooien zoals liezen, oksels, bilnaad, knieholten, achter oren en in de haargrens. Controleer kleding op teken. Blijven teken in de kleding vastzitten, was de kleding op 60 graden of stop ze in de wasdroger.
• te zorgen voor een goed tekenpincet in uw EHBO-doos.

Medische hulp

Wanneer het verwijderen van de teek niet goed gaat, laat dit dan de huisarts nog dezelfde dag doen. Neem tevens contact op met de arts wanneer er in de periode na de beet een rode, steeds groter wordende, ringvormige vlek op de huid verschijnt, een grieperig gevoel met koorts en spierpijn optreedt of verschijnselen ontstaan als gewrichtsklachten, dubbel zien, een scheef gezicht of pijn, krachtsverlies of tintelingen in armen of benen. Wanneer de teek is verwijderd en er een klein rood plekje op de plek van de tekenbeet ontstaat, is dit meestal een reactie van de huid op de beet. Hierover hoeft u zich geen zorgen te maken.

Meer informatie

Informatie van het Rijksinstituut van Volksgezondheid en Milieu
www.rivm.nl/ziekdoordier/zoon_op_rij/Lyme.jsp

Informatie van het Nederlands Huisartsen Genootschap
http://nhg.artsennet.nl/kenniscentrum/

http://nhg.artsennet.nl/kenniscentrum/

Informatie van de Nederlandse Vereniging voor Lymepatiënten.
www.lymevereniging.nl

Informatie van het Kennissysteem Infectieziekten en Arbeid
http://www.kiza.nl/content/ziekten-door-teken

Bij het schrijven van dit artikel is ook gebruik gemaakt van voorlichtingsmateriaal van het RIVM.