Hersenvliesontsteking (Meningokokkenmeningitis)

Inleiding

Meningitis is een andere naam voor hersenvliesontsteking: ontsteking van de beschermende vliezen rondom de hersenen en het ruggenmerg (het verlengde van de hersenen in de wervelkolom). Meningitis kan zowel door bacteriën als door virussen worden veroorzaakt. Meningokokkenmeningitis wordt veroorzaakt door de meningokok, oftewel de bacterie Neisseria meningitidis. Deze vorm van meningitis komt het vaakst voor bij kinderen en jongvolwassenen, maar iedereen, ongeacht zijn of haar leeftijd, kan deze ziekte krijgen. Meningokokkenmeningitis komt betrekkelijk veel voor in Afrika, Europa en in Noord-, Midden- en Zuid-Amerika.

Oorzaak

Meningokokkenmeningitis wordt veroorzaakt door de bacterie Neisseria meningitidis. De bacterie, de meningokok, verspreidt zich via minuscule druppeltjes afkomstig uit mond, keel of neus, bij het zoenen, hoesten, niezen en door gemeenschappelijk gebruik van glazen, bekers, bestek enz. Op die manier kunnen mensen die nauw of veelvuldig contact hebben gehad met een patiënt, besmet raken. De bacterie verspreidt zich echter niet via terloops contact of door het ademen van lucht in een ruimte waar iemand met meningitis heeft vertoefd. Een verhoogd risico geldt voor gezinsleden of huisgenoten van een patiënt, voor kinderen in kinderdagverblijven en in het algemeen in internaten en kazernes.

Verschijnselen

Hoge koorts, hoofdpijn en nekstijfheid zijn veel voorkomende symptomen van meningitis bij iedereen ouder dan twee jaar. Nekstijfheid is het verschijnsel dat het hoofd niet of met grote moeite voorover gebogen kan worden. Het bewegen van de nek is pijnlijk, evenals het optrekken van de benen. Dit komt omdat er in die gevallen rek is van de hersenvliezen die rondom de hersenen en het ruggenmerg liggen. Andere symptomen kunnen zijn: misselijkheid, braken, overgevoeligheid voor licht, verwardheid en slaperigheid.

Bij pasgeborenen en hele jonge kinderen zijn de klassieke symptomen van koorts, hoofdpijn en stijve nek soms afwezig of moeilijk aantoonbaar. De zuigeling kan alleen maar sloom of slaperig lijken, prikkelbaar zijn, braken of slecht eten. Naarmate de ziekte verergert, kunnen bij elke patiënt, ongeacht de leeftijd, epileptische aanvallen optreden.

Bij een infectie veroorzaakt door meningokokken kan bloedvergiftiging (meningokokkensepsis) optreden. Dit is een zeer ernstig ziektebeeld, dat in de loop van enkele uren kan ontstaan, ook zonder dat er verschijnselen van meningitis aanwezig zijn. Kenmerkend voor bloedvergiftiging is een roodpaarse huiduitslag (petechieën), in het begin lijkend op kleine speldenprikken die later overgaan in grotere vlekken. Deze uitslag verdwijnt niet bij druk (bijv. met een glas). Dit is een aanwijzing dat dringend medische hulp nodig is.

Diagnose

Aan meningokokkenmeningitis wordt gedacht zodra er sprake is van tenminste twee of drie kenmerkende verschijnselen. Een ruggenprik, waarbij met een naald vloeistof afgetapt wordt uit het ruggenmergkanaal, is een geschikt onderzoek om de verdenking op hersenvliesontsteking te bevestigen. Soms wordt de bacterie ook aangetroffen bij microscopisch onderzoek van het bloed.

Behandeling

Een snelle diagnose en behandeling is uiterst belangrijk ter voorkoming van blijvende schade. Meningokokkenmeningitis wordt beschouwd als een zeer ernstige ziekte. De behandeling bestaat uit toediening van antibiotica gebaseerd op de mate van gevoeligheid van de bacterie voor het bepaalde antibioticum. De toediening van de antibiotica gebeurt meestal per infuus (intraveneus).

Complicaties

Bij meningokokkenmeningitis is spoedig medisch ingrijpen van groot belang, gezien de snelheid waarmee de infectie voortschrijdt. Tot de complicaties behoren blindheid, gehoorverlies, hersenbeschadiging, ontsteking van het hart, achterblijvende geestelijke ontwikkeling en paralyse (verlamming) van verschillende spieren. Zonder behandeling kan de infectie dodelijk zijn.

Preventie

Kinderen worden in Nederland via het Rijksvaccinatieprogramma ingeënt tegen Hib (Haemophilus influenzae type B),
meningokokken type C en (sinds 1 april 2006) tegen pneumokokken .

Reizigers naar andere continenten moeten nagaan of voor hun land van bestemming vaccinatie tegen meningokokken wordt aanbevolen. Indien mogelijk moeten reizigers ten minste een week voor vertrek worden gevaccineerd. Voor pelgrims naar Mekka is een meningokokkenvaccinatie verplicht. Voor mensen zonder milt is een vaccinatie tegen menigokokken en pneumokokken van belang. Meestal wordt aan reizigers het vaccin met vier subtypen meningokokken (ACYW135) gegeven.

Personen die in nauw contact zijn geweest met een meningitispatiënt (zoals huisgenoten), kunnen medicijnen krijgen of soms een vaccinatie. Belangrijk zijn ook goede hygiënische gewoonten, zoals handen wassen en de hand voor de mond houden tijdens hoesten of niezen. Raadpleeg bij vragen hierover uw huisarts of de afdeling infectieziekten van de GGD.


Written by: Rohini, B. St. John's Medical College, Bangalore
Validated by: Dr Clare Turnbull BM BCh MA MSc MRCP DCH

Meer informatie

Informatie van de landelijke coordinatiestructuur infectieziektenbestrijding over meningokokkenziekte
www.rivm.nl/cib/infectieziekten-A-Z/infectieziekten/meningokokkose/index.jsp

Informatie van de landelijke coordinatiestructuur infectieziektenbestrijding over virusmeningitis
www.rivm.nl/cib/infectieziekten-A-Z/infectieziekten/virale_meningitis/index.jsp

Informatie van de Nederlandse meninigitis stichting
www.meningitis-stichting.nl/