Bipolaire stoornis

Inleiding

Een bipolaire stoornis is een psychiatrische aandoening die wordt gekenmerkt door een sterk wisselende stemming. Een andere benaming voor deze aandoening is manisch-depressieve stoornis. Een bipolaire stoornis gaat niet over, maar met geneesmiddelen en andere behandelingen kunnen de verschijnselen wel verminderen of worden voorkomen.

Oorzaken

Bij het ontstaan van een bipolaire stoornis speelt erfelijkheid een rol, in bepaalde families komt de aandoening dan ook vaker voor. Een verhoogd risico op het krijgen van een bipolaire stoornis is daarnaast aanwezig bij alleenstaanden, mensen die in een stad wonen en in geval van traumatische jeugdervaringen zoals mishandeling en verwaarlozing. Ook alcohol- en drugsgebruik kunnen verschijnselen van een bipolaire stoornis uitlokken of versterken. Daarnaast spelen zowel positieve als negatieve ingrijpende levensgebeurtenissen een rol bij het optreden van een manie of depressie. Deze hebben met name invloed op de eerste episode hiervan, dus op het begin van de bipolaire stoornis.

Verschijnselen

Een bipolaire stoornis komt bij mannen en vrouwen even vaak voor en wordt gekenmerkt door episodes met een stemming die sterk wisselt tussen uitgelaten en neerslachtig. Tussen deze episodes is de stemming vaak normaal. De verschijnselen duren een paar dagen tot weken. Een periode van extreme uitgelatenheid wordt een manie genoemd en een periode van erge neerslachtigheid een depressie.

Manie

Een manie wordt gekenmerkt door een extreme uitgelatenheid. Mogelijke andere verschijnselen zijn overdreven vrolijkheid, snel boos zijn, het gevoel alles aan te kunnen, prikkelbaarheid, weinig behoefte aan slaap, veel praten, bellen of e-mailen, gedachten die alle kanten opschieten, niet stilzitten, veel doen en hiermee niet kunnen stoppen, snel afgeleid zijn, meer zin in seks of zelfs seksuele ongeremdheid en impulsief dingen doen zonder rekening te houden met eventuele nadelige gevolgen, zoals te hard rijden of teveel geld uitgeven.

Ook kunnen in geval van een manie psychotische verschijnselen zoals hallucinaties en wanen optreden. Een hallucinatie ofwel waanvoorstelling is een waarneming die er in werkelijkheid niet is, zoals bijvoorbeeld stemmen horen terwijl niemand praat. Wanen ofwel waangedachten zijn onjuiste overtuigingen die niet overeenkomen met de werkelijkheid. Voorbeelden zijn grootheidswanen, waarbij de persoon in kwestie denkt dat hij of zij beroemd is of uitzonderlijke talenten bezit, en achtervolgingswanen die worden gekenmerkt door extreme achterdocht en het gevoel dat anderen proberen kwaad te doen.

Een mildere vorm van een manie wordt hypomanie genoemd. Een hypomanie heeft ongeveer dezelfde verschijnselen als een manie, maar minder hevig en wordt in tegenstelling tot een manie niet gekenmerkt door psychotische verschijnselen of sociale en relationele problemen.

Depressie

Het belangrijkste kenmerk van een depressie is een erg sombere stemming die vaak de hele dag aanwezig is. Andere mogelijke verschijnselen zijn verlies van interesse of plezier, gevoelens van waardeloosheid, hulpeloosheid, schuld en schaamte, verdriet en huilbuien zonder directe aanleiding, vermoeidheid, concentratieproblemen, afgenomen seksuele behoeften, een verminderde eetlust en gewichtsverlies of juist een toegenomen eetlust met gewichtstoename, slaapstoornissen, een verminderd gevoel van eigenwaarde en denken aan de dood of zelfdoding.

Een eerste episode van een bipolaire stoornis treedt meestal op tussen de vijftien en vijfentwintig jaar. Bij een eerste episode op jeugdige leeftijd heeft de stoornis minder gunstige vooruitzichten. Een episode duurt gemiddeld drie tot zes maanden waarbij een manie meestal van kortere duur is dan een depressie. Hoe een bipolaire stoornis precies tot uiting komt is echter per persoon verschillend. Zo overheersen bij sommige patiënten depressieve episoden en bij anderen juist manische. Tevens is de variatie in optredende verschijnselen tussen patiënten groot. Bij een individuele patiënt kan hierin na verloop van tijd vaak wel een vast en duidelijk herkenbaar patroon worden waargenomen.

De wisselende stemmingen kunnen een flinke belemmering zijn in het dagelijkse leven en nare gebeurtenissen, zoals het beëindigen van een relatie of blijvende arbeidsongeschiktheid, tot gevolg hebben.

Diagnose

Het is lastig om een bipolaire stoornis te herkennen. De verschijnselen kunnen zo mild zijn dat de persoon zelf of de directe omgeving niet in de gaten hebben dat sprake is van een stoornis. Daarbij voelt iemand zich tijdens een manie over het algemeen zo goed dat niet aan een ziekte wordt gedacht. Gerekend vanaf de eerste verschijnselen duurt het dan ook gemiddeld zes jaar voordat de diagnose bipolaire stoornis wordt gesteld. Dit gebeurt dan vaak in een crisissituatie tijdens een manische episode.

De diagnose wordt meestal door een huisarts of psychiater aan de hand van de verschijnselen gesteld. Daarnaast zijn er diverse vragenlijsten om de diagnose te bevestigen. Naast een psychiatrisch onderzoek wordt tevens altijd lichamelijk onderzoek en bloedonderzoek verricht om uit te sluiten dat de verschijnselen worden veroorzaakt door drugs, geneesmiddelen of een bepaalde onderliggende lichamelijke aandoening.

Vervolgens wordt de ernst van de bipolaire stoornis vastgesteld, meestal met behulp van speciale vragenlijsten die ofwel door de behandelaar ofwel door de betrokkene zelf kunnen worden ingevuld. Tevens wordt vaak een gesprek gevoerd met de eventuele partner en naaste familie om het beeld compleet te maken en om te achterhalen of een bipolaire stoornis in de familie voorkomt.

Behandeling met geneesmiddelen

Welke geneesmiddelen worden voorgeschreven is onder meer afhankelijk van of sprake is van een manie of een depressie, de specifieke verschijnselen en of het doel is deze te voorkomen of te verminderen.

Acute behandeling

De behandeling tijdens een manische of depressieve episode is gericht op het zo snel mogelijk verminderen van de verschijnselen. Dit gebeurt door middel van geneesmiddelen en het inbouwen van voldoende rust en structuur. Het meest gebruikte geneesmiddel in geval van een bipolaire stoornis is de stemmingsstabilisator lithium.

Wanneer tevens ernstig gestoorde slaap of grote onrust optreden, kunnen slaap- en kalmeringsmiddelen helpen. Meestal worden dan benzodiazepines voorgeschreven, die bij voorkeur echter niet langer dan enkele weken worden gebruikt omdat ze verslavend kunnen zijn. In geval van psychotische verschijnselen worden antipsychotica voorgeschreven en wanneer een depressie ernstig is wordt een antidepressivum gegeven.

Onderhoudsbehandeling

Een bipolaire stoornis kan niet worden genezen. Om de stemming na een episode stabiel te houden en een nieuwe manie of depressie te voorkomen moeten vaak gedurende langere tijd geneesmiddelen worden gebruikt. Het geneesmiddel van eerste keuze is in dit geval ook de stemmingsstabilisator lithium.

In geval van een eerste episode wordt gebruik van dit middel meestal na een aantal maanden gestaakt. Bij een tweede of volgende episode wordt de behandeling vaak een aantal jaren voortgezet. Dit geneesmiddel zorgt ervoor dat de stemming gelijkmatiger wordt, de slaap verbetert en de patiënt weer in een normale toestand komt. Omdat de hoeveelheid lithium in het bloed nauw luistert, wordt regelmatig de bloedspiegel gecontroleerd. Dit geldt zeker tijdens een zwangerschap omdat dan de vochthuishouding en het lichaamsvolume veranderen. Indien vrouwen die lithium gebruiken een kinderwens hebben, is het raadzaam dit met de behandelaar te bespreken.

Lithium tast de persoonlijkheid niet aan maar er kunnen bijwerkingen optreden als erge dorst, trillen en gewichtstoename. Wanneer dit erg hinderlijk is kan de motivatie om het middel te gebruiken sterk afnemen. Met name wanneer een manische of depressieve episode voorbij is, kan stoppen met lithium verleidelijk zijn. Juist dan is voortzetting van de medicatie echter noodzakelijk om een nieuwe manie of depressie te voorkomen. Stoppen met lithium leidt zeer vaak binnen afzienbare tijd tot terugkeer van de verschijnselen, met name wanneer het gebruik plotseling wordt gestaakt. Wanneer de bijwerkingen veel problemen veroorzaken is het verstandig dit met de behandelaar te bespreken en te bekijken of behandeling met een ander middel mogelijk is.

Andere mogelijke behandelingen

De behandeling van een bipolaire stoornis bestaat naast geneesmiddelen vaak uit voorlichting, ook wel psycho-educatie genoemd, eventueel aangevuld met bepaalde psychotherapieën. Het is van belang dat kennis wordt verkregen over de verschijnselen van een bipolaire stoornis zodat de patiënt deze bij zichzelf kan herkennen. Hierbij zijn hulp en steun van anderen onmisbaar.

Psycho-educatie

Psycho-educatie ofwel voorlichting geeft kennis over de verschijnselen van een bipolaire stoornis en helpt bij het leren omgaan met de gevolgen ervan. Het vermindert de kans op een volgende depressie of manie, onder meer omdat de voortekenen van een manische of depressieve episode worden herkend. Psycho-educatie gebeurt in de vorm van een cursus of vaardigheidstraining of door middel van gesprekken met de behandelaar en kan tevens nuttig zijn voor de familie en andere betrokkenen.

Psychotherapie

Psychotherapie in geval van een bipolaire stoornis heeft vaak de volgende uitgangspunten:

• in combinatie met geneesmiddelen;
• kortdurend (tien tot twintig gesprekken);
• begint meestal tijdens of kort na een manie of depressie;
• gelijktijdig met psycho-educatie;
• zorgen dat patiënten de geneesmiddelen blijven gebruiken;
• gericht op functioneren en problemen in het nu;
• praktische insteek.
  

Mogelijke vormen van psychotherapie in geval van een bipolaire stoornis zijn cognitieve gedragstherapie, interpersoonlijke therapie, sociaal ritme therapie en gezinstherapie. Hierbij wordt onder meer aandacht gegeven aan het tijdig herkennen van een beginnende manie of depressie, het aanleren van een vast dag- en nachtritme en een vast patroon van sociale activiteiten en het verbeteren van de communicatie en sociale vaardigheden binnen een gezin.

Meer informatie

Informatie van het Trimbos-instituut
www.trimbos.nl

Informatie van het Kenniscentrum Bipolaire Stoornissen
www.kenniscentrumbipolairestoornissen.nl

Informatie van de Vereniging voor Manisch Depressieven en Betrokkenen
www.vmdb.nl