Kniëen - blessures en aandoeningen

Inleiding

De knie is een complex gewricht dat bovendien veel belasting te verduren krijgt. In dit gewricht komen het dijbeen (femur) en het scheenbeen (Tibia) en kuitbeen (Fibula) samen. Aan de voorkant wordt de knie beschermd door de knieschijf (Patella). In de knie zorgen verschillende banden, kapsels en andere structuren voor stevigheid.

Veel voorkomende knieklachten

Veel voorkomende problemen met de knie zijn onder meer degeneratieve aandoeningen door slijtage van het kniegewricht, zoals osteoartritis. Ook reumatoïde artritis kan de knieën aantasten, waarbij het gewricht ontstoken raakt en kraakbeen verloren kan gaan. Chondromalacie, een aandoening die wordt gekenmerkt door het verweken van het kraakbeen onder de knieschijf, komt vooral voor onder jongvolwassenen. Dit kan komen door trauma, overbelasting of een slechte stand van de knieschijf door te zwakke of onevenwichtig verdeelde spieren. Andere knieklachten kunnen het gevolg zijn van blessures, zoals een harde klap tegen de knie, of een plotselinge beweging waarbij de knie te zwaar wordt belast. Knieblessures kunnen op allerlei manieren ontstaan:

• door een harde klap tegen de knie;
• als de knie wordt verdraaid of verrekt;
• zonder duidelijk aanwijsbare oorzaak, als het letsel geleidelijk ontstaat, oftewel chronisch is.

Artritis in de knie

De meest voorkomende vorm van artritis in de knie is osteoartritis, een degeneratieve ziekte waarbij het kraakbeen in het gewricht langzaam wegslijt. In het gewricht bevindt zich een laagje kraakbeen dat ervoor zorgt dat twee beenderen soepel over elkaar kunnen glijden. Osteoartritis komt voor onder mensen van middelbare leeftijd en ouder en wordt erger als het gewricht wordt overbelast, zoals bij herhaaldelijk letsel, misvorming of overgewicht. Bij reumatoïde artritis, waarbij eveneens de knieën kunnen zijn aangedaan, raakt het gewricht ontstoken en kan er kraakbeen verloren gaan. Reumatoïde artritis komt doorgaans bij jongere mensen voor dan osteoartritis. Artritis tast niet alleen de gewrichten zelf aan, maar soms ook de structuren die er steun aan geven, zoals spieren, pezen en gewrichtsbanden (ligamenten).

Behandeling van artritis

Meestal wordt osteoartritis in de knie behandeld met pijnstillers als aspirine of acetaminofen, niet-steroide anti-inflammatoire preparaten (NSAID's) zoals ibuprofen en oefeningen om het kniegewricht weer soepel en sterk te maken. Mensen met osteoartritis die bovendien aan overgewicht lijden, doen er goed aan af te vallen. Bij reumatoïde artritis van de knie is wellicht een behandelplan nodig waarin fysiotherapie is inbegrepen en het gebruik van krachtiger medicijnen als methotrexaat en goud. Een ernstig beschadigd gewricht moet soms uiteindelijk chirurgisch worden vervangen door een kunstgewricht. Sinds kort zijn er experimenten gaande met een nieuwe procedure die tot doel heeft de aanmaak van kraakbeen te stimuleren. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de eigen kraakbeencellen van de patiënt. Op deze wijze worden kraakbeenbeschadigingen gerepareerd aan het uiteinde van het dijbeen, bij de knie. Artritis geneest daarmee echter niet.

Gewrichtsbanden

Gewrichtsbanden of ligamenten zijn bindweefselbanden die twee of meer beenderen met elkaar verbinden. Twee paren ligamenten maken het kniegewricht stabiel. Eén paar, de zogeheten kruisbanden, bevinden zich in het kniegewricht en verbinden het dijbeen met het scheenbeen. Ze houden het kniegewricht stevig op zijn plaats als het been gebogen of gestrekt is. Ze ondervangen achter- en voorwaartse krachten, maar ook roterende. Aan de binnen- en buitenkant van het kniegewricht bevinden zich de kniebanden, die het dijbeen met het scheenbeen verbinden en de knie stevigheid verlenen ten opzichte van zijwaartse krachten. Deze stabiliteit is nodig om het kniegewricht goed te kunnen bewegen.

Blessures aan de gewrichtsbanden

Blessures aan de kruisbanden ontstaan wanneer een zeer grote draaikracht wordt uitgeoefend op de gebogen knie, meestal als de voet stevig op de grond staat en het lichaam met hoge snelheid verder draait. Ook als de band wordt uitgerekt of aan de voorkant van de knie te ver naar beneden wordt getrokken, kan letsel ontstaan. De pijn is hevig; de knie zwelt snel op en is instabiel. Blessures aan de kniebanden aan de binnenkant van het kniegewricht worden gewoonlijk voorafgegaan door een blessure aan de buitenkant van de knie en gaan gepaard met een stekende pijn.

Ontwrichting van de knieschijf

Na een ontwrichting schiet de knieschijf normaal gesproken vanzelf weer op zijn plaats. Gebeurt dat niet, dan kan de patiënt kortstondig worden verdoofd terwijl de knie recht wordt getrokken, zodat de knieschijf weer terugschiet. Direct na zo'n ontwrichting zal de patiënt de spieren in het bovenbeen slecht kunnen gebruiken. Om die spieren te ontzien moet hij/zij een brace dragen en met krukken lopen. Na een periode van rust kan met fysiotherapie worden begonnen. Pas in laatste instantie wordt een operatie van de ontwrichte knieschijf overwogen.

Behandeling van blessures aan de gewrichtsbanden

De behandeling wordt afgestemd op eventueel bijkomend letsel, de mate van instabiliteit en de verwachtingen van de patiënt. In eerste instantie wordt beschadiging van de kruisbanden behandeld door de knie rust te geven, er een ijskompres op te leggen, een drukverband aan te brengen, de knie omhoog te houden en oefeningen te doen om het gewricht weer soepel te maken en de spieren te versterken. Als de pijn in het gewricht aanhoudt, kan een artroscopie (waarbij het inwendige van het gewricht wordt bekeken met een vezeloptisch instrument) nodig zijn om andere oorzaken uit te sluiten. Een chirurgische reconstructie is geïndiceerd als de patiënt weer aan topsport wil gaan doen. Eén van de voorwaarden om weer helemaal op te knappen na een kruisbandoperatie is fysiotherapie en een strikt trainingsprogramma gedurende vier tot zes maanden met speciaal trainingsmateriaal bij een revalidatie- of sportcentrum. Na een geslaagde operatie en revalidatie zal de patiënt weer een normaal leven kunnen leiden. De meeste verstuikingen van de kniebanden genezen als de patiënt zich houdt aan het voorgeschreven trainingsprogramma. Daarnaast kan de arts ijskompressen voorschrijven tegen de pijn en de zwelling en een om de knie te beschermen en te stabiliseren. Bij een verstuiking duurt het genezingsproces vier tot zes weken. Bij een zwaar verstuikte of zelfs gescheurde knieband is er soms ook sprake van een gescheurde kruisband, die meestal operatief moet worden hersteld.

Blessures aan de meniscus

De twee meniscussen zijn halvemaanvormige stukjes kraakbeen op het gewrichtsvlak van het scheenbeen in elke knie, die werken als schokdempers en het onderste gedeelte van het been beschermen tegen het gewicht van de rest van het lichaam. Een gedeeltelijke of totale scheur van de meniscus kan ontstaan als iemand plotseling een draai maakt met het bovenbeen terwijl de voet stil blijft staan (dit kan bijvoorbeeld gebeuren bij basketbal, tijdens het dribbelen rond een tegenstander, of bij tennis, tijdens een draaiing om de bal te raken). Als de scheur slechts klein is, blijft de meniscus vastzitten aan de rand van de knie. Bij een grote scheur is de meniscus soms echter nog maar aan een klein stukje kraakbeen verbonden. De ernst van de scheur hangt af van de precieze plaats en de grootte ervan.

Behandeling van blessures aan de meniscus

Als de scheur in de meniscus niet zo groot is en de pijn en andere symptomen verdwijnen, kan de arts fysiotherapie voorschrijven om het gewricht soepel en sterk te maken en het weer goed te kunnen gebruiken. De volgende oefeningen zijn bedoeld om de quadriceps en de hamstrings lenig en sterk te maken. De warming-up kan bestaan uit fietsen, bijvoorbeeld op een hometrainer; doe enkele rekoefeningen; vervolgens het been bijna gestrekt omhoog tillen (niet helemaal strekken); zittend het been voor u uit strekken (bij deze oefening kunt u een gewicht aan de enkel hangen); het been optillen terwijl u op de buik ligt en lichte kniebuigingen maken terwijl u staat. Deze oefeningen moet u overigens alleen doen na de arts of de fysiotherapeut te hebben geraadpleegd. Bij een grotere scheur in de meniscus kan een operatie nodig zijn. De meeste jonge atleten zijn in staat weer aan topsport te doen na een operatie waarbij de meniscus wordt hersteld en behouden blijft. Als de patiënt ouder is of als de scheur zich op een plaats bevindt waar een slechte bloedtoevoer is, kan de arts een klein stukje van de meniscus afsnijden om het oppervlak glad te maken. Bij een verwijdering van de meniscus neemt het risico op degeneratieve aandoeningen als artritis in de knie toe.

Preventie van knieklachten

Er zijn knieblessures, bijvoorbeeld als gevolg van een ongeluk, die nu eenmaal niet waren te voorzien. Veel andere knieproblemen kunnen echter worden voorkomen door onderstaande suggesties op te volgen.

• Zorg voor een warming-up door te lopen of fietsen en vervolgens de spieren los te maken door verschillende oefeningen te doen.
• Verstevig de beenspieren die het kniegewricht beschermen door specifieke oefeningen zoals trappenlopen of fietsen, of (onder begeleiding) te trainen met gewichten.
• Voer de zwaarte of de duur van de oefeningen geleidelijk op.
• Draag goed passend, deugdelijk schoeisel voor een optimale balans tijdens lopen of rennen.
• Overgewicht verhoogt het risico op degeneratieve aandoeningen als artritis van de knie. Het is dan ook belangrijk een gezond gewicht te houden, zodat de knieën niet te zwaar worden belast.

Meer informatie

Informatie over het kniegewricht en zijn letsels
www.knie.nl

Bulstrode, C.J.K. 2000, 'The pelvis and lowerlimb', in Bailey & Love's Short Practice of Surgery, (eds) R.C. Russell, N.S. Williams, C.J. Bulstrode, 23rdedn, Arnold, London.

Sherry, E. (ed) 1998 Oxford handbook of sportsmedicine, 2nd edn Oxford University Press Inc., New York.